Лид: Hamma ota-ona ham farzandining xavotirli tashxisini xotirjamlik bilan qabul qilavermaydi. Ammo shunday ota-onalar borki, ular taqdirga tik boqadi va bolasi mustaqil hayotga tayyor bo‘lishi hamda uning kelajagi uchun kurashadi. AkfaMedline klinikasi direktori Kamola Mirzaliyeva o‘g‘li va boshqa ko‘plab bolalarga yordam beruvchi markaz tashkil etdi.
Matn: Barno Ikromov
«К сожалению, по результатам обследования мы вынуждены поставить вашему ребенку диагноз аутизм. Аутизм — это нарушение коммуникации. При данной форме аутизма Мустафо не нуждается в постоянной помощи окружающих».
«Afsuski, tahlil xulosalariga ko‘ra, farzandingizga autizm tashxisini qo‘yishga majburmiz! Autizm muloqot qilish bilan bog‘liq muammo. Autizmning ushbu shaklida Mustafo atrofdagilarning yordamiga muhtoj emas». Bunday xulosa ASBga uchragan bolalarning ota-onalari uchun misoli bir hukmdek yangraydi.
– Bu tashxis haqida eshitib, shifokorga bir qator savollar bera boshladim. Buning davosi bormi, qanday dorilar ichish kerak, biror-bir uskuna xarid qilish kerakmi, degan savollarimga mutaxassis: «Buning hech qanday dorisi yo‘q», deya javob berdi. Qanoatlanmay, internet tarmog‘idan turli maʼlumotlarni to‘plashga harakat qildim. Bilmadim, balki Mustafo hech qachon meni “oyi”, deb chaqirolmas, balki men orzu qilgan darajaga yetmas… Autizm tashxisi misoli bir falokatday tuyuldi. Shunday xayollar meni tark emas, butun olam ustimga qulab tushganday edi go‘yo.
Bolamni uylantirolmaymanmi, uni o‘qitolmaymanmi, o‘g‘lim gapirmaydimi, deya ichimdagi to‘fonni to‘xtata olmasdim. Hamma ona singari orzuyim – bir kun kelib Mustafoning universitet minbaridan turib bu darajaga yetib kelishimga ota-onam, yaqinlarim sababchi, degan gapini eshitishdir.
Autizm tashxisi bilan tug‘ilgan bolalarga yordam berish uchun ushbu maktabni tashkil etamiz, deya ahd qildik. Hayotimizda uchraydigan mana shunday bolalarni kuchli qilish maqsadida yaxshi niyat bilan markazimizni Aaron deb nomladik.
Как и любая мать, я мечтаю однажды услышать, как Мустафо, стоя на университетской трибуне, скажет: «Я достиг этого благодаря своим родителям и близким людям».
O‘g‘lim Mustafo olti yoshda. Unga autizm tashxisi qo‘yilgan. Chaqaloqligida hech qanday o‘zgarish bo‘lmagan. Lekin bir yoshga to‘lganida ko‘zimizga tik qaramasligi, ismini aytib chaqirganimizda ham eʼtibor bilan javob bermasligi, o‘yinchoqlarga qiziqmasligi va o‘ynamasligini sezib qoldik.
O‘yinchoqlarni ko‘rsatganimizda o‘z qo‘li bilan emas, balki bizning qo‘limizni tutib, ol, derdi. Ona sifatida bularning hammasi meni xavotirga solardi. Shunday bo‘lsa-da, balki kechroq rivojlanar, hammasi joyiga tushib ketar, deya o‘zimni ovutardim. AkfaMedline klinikasida ishlaganim uchun Hindistondan taklif qilingan shifokor Doktor Xalid bilan viloyatlar bo‘ylab maslahat tadbirlarida birga qatnashishga to‘g‘ri keldi. Doktor Xalid baʼzi ota-onalarga «Bolangizga autizm tashxisi qo‘yilganmi?» yoki «Maʼlum bir holatlar kuzatiladimi?» degan savollar bilan murojaat qilardi. Nazarimda, o‘sha savollar menga berilayotganday edi. Safardan keyin uni uyimizga taklif qildim. Ikki yarim soat davomida Mustafo bilan shug‘ullandi.
So‘ng «Aniq tashxis qo‘yishim uchun menga nevrolog, neyropsixolog, logoped singari shifokorlar ko‘rigi ham kerak», degan gapni aytdi. Shundan keyin men o‘g‘limni kerakli mutaxassislarga ko‘rsata boshladim. Farzandimni ko‘rikdan o‘tkazdik, miyasini, qulog‘ini, barcha aʼzosini tekshirtirdik. Qolaversa, o‘zim ham izlanishdan tinganim yo‘q. Adabiyotlarni varaqladim, internet manbalari bilan tanishib chiqdim.
Afsuski, O‘zbekistonda autizm tashxisi qo‘yadigan shifokor topa olmadim. Xayolimda bolamni xorijga olib borish fikri turardi. Lekin Doktor Xalid oilada qaysi tilda gaplashilsa, bola bilan ham o‘sha tilli mutaxassis shug‘ullangani maʼqul, degan fikrni aytdi.
Врезка: Oilada qaysi tilda gaplashilsa, bola bilan ham o‘sha tilli mutaxassis shug‘ullangani maʼqul
Bir qator xorijiy davlatlarni ko‘rib chiqdim. Nihoyat, tibbiyoti rivojlangan, ayniqsa, autizm tashxisli bolalarni davolashda yaxshi natijaga erishayotgan Isroil davlatini tanladik.
— Toʻgʻri tashxis qoʻyish uchun nevropatolog, nevropsixolog, logoped va boshqa mutaxassislarning fikri kerak.
Врезка: U yerda ham bolamda o‘sha tashxis chiqmasin, deya ich-ichimdan umid qilardim
ABA-terapevt, ergoterapevt, logoped-defektolog, pediatr, nevrolog, neyropsixolog, genetik kabi mutaxassislar har tomonlama tekshirgandan keyin Mustafoga autizm tashxisi qo‘yildi. Buni eshitganimda butun olam ustimga qulaganday bo‘ldi. Shifokor bolada eng yuqori darajali autizm borligini maʼlum qildi.
Врезка: Shifokor bolada eng yuqori darajali autizm borligini maʼlum qildi. Buni eshitganimda butun olam ustimga qulaganday bo‘ldi
Shifokordan «Buni davolasa bo‘ladimi, qanday dori ichish kerak?» deb so‘raganimda «Buning davosi yo‘q», deya javob berdi. «Operatsiya qilish kerakdir, biror uskuna zarurdir, qayerga olib boray?» deya taslim bo‘lishni istamasdim. Shifokor esa «Bu kasallikni siz aytgan yo‘llar bilan davolab bo‘lmaydi, ichish zarur bo‘lgan dori vositasi ham mavjud emas. Operatsiya qilish befoyda. Bu tashxisli bolani birpasda davolashning iloji yo‘q», deya tushuntirib berdi.
. Shunday qilib, ikki yarim yoshida Mustafoga autizm tashxisi qo‘yildi.
Qator xorijiy davlatlarning imkoniyatlarini o‘rgandim. Oxir oqibat, biz Isroilni tanladik – bu ilg’or sog’liqni saqlash tizimi va xususan, autizm tashxisi qo’yilgan bolalar bilan ishlashda ajoyib natijalarga ega mamlakat.
Masalan, bola yig‘lasa, nimaga yig‘layotganini tushunmaysiz. Mustafo hali gapirmaydi, lekin biz uning xatti-harakatidan, qo‘limizni nimalargadir olib borishidan istagini bilib olamiz. Mustafo xastalanganda qiynalgan vaqtlarimiz bo‘ldi.
Kiritilgan
Odatda bolalar biror joyi og‘risa, aytadi, tushuntiradi.
Lekin Mustafoda unday qobiliyat yo‘q. Shu tufayli o‘zimiz ko‘p o‘ylab bilib olishimiz kerak. Mustafoning kundalik hayoti, o‘zini tutishi, feʼl-atvori o‘ziga xos. Besh yoshida tish yuvishni o‘rgata oldik. Ungacha barmog‘imizga qo‘lqop kiyib, tishini bir amallab o‘zimiz tozalardik. Chunki Mustafoning tish shifokori qabuliga borishini ko‘z oldimizga keltirardik. Iloji boricha o‘sha holatga olib bormaslikka intilardik. Bugun og‘ziga tish cho‘tkasini kirita olsak-da, arang aylantiramiz.
Chunki Mustafoning tish shifokori qabuliga borishini ko‘z oldimizga keltirardik.
Iloji boricha o‘sha holatga olib bormaslikka intilardik.
Kiritilgan
Bugun og‘ziga tish cho‘tkasini kirita olsak-da, arang aylantiramiz.
Cho‘milishi, shaxsiy gigiyenaga rioya qilishi, taomlanishiga alohida eʼtibor beramiz. Ichimliklardan faqat oddiy suvni afzal ko‘radi, mevalardan banan va olma, taomlardan osh va bo‘tqa isteʼmol qiladi. O‘g‘lim uchun alohida quymoq pishiramiz. Unga uch dona tuxum solinishi shart. Tuxumlar soni ko‘payib ketsa, uni yeyishdan bosh tortadi. Yaʼni hidiga qarab, quymoqning tarkibini ajrata oladi. Shirinlik, shokolad, pechenyeni umuman yemaydi.
taomlanishiga alohida eʼtibor beramiz. Ichimliklardan faqat oddiy suvni afzal ko‘radi, mevalardan banan va olma, taomlardan osh va bo‘tqa isteʼmol qiladi. O‘g‘lim uchun alohida quymoq pishiramiz. Unga uch dona tuxum solinishi shart. Tuxumlar soni ko‘payib ketsa, uni yeyishdan bosh tortadi. Yaʼni hidiga qarab, quymoqning tarkibini ajrata oladi. Shirinlik, shokolad, pechenyeni umuman yemaydi.
Ichimliklardan faqat oddiy suvni afzal ko‘radi
, mevalardan banan va olma, taomlardan osh va bo‘tqa isteʼmol qiladi.
O‘g‘lim uchun alohida quymoq pishiramiz.
Unga uch dona tuxum solinishi shart. Tuxumlar soni ko‘payib ketsa, uni yeyishdan bosh tortadi. Yaʼni hidiga qarab, quymoqning tarkibini ajrata oladi. Shirinlik, shokolad, pechenyeni umuman yemaydi.
Yaʼni hidiga qarab, quymoqning tarkibini ajrata oladi. Shirinlik, shokolad, pechenyeni umuman yemaydi.
Maktabimizni Aaron akademiyasi deb nomladik. Aaron (Horun) Muso alayhissalomning akasi bo‘lgan. Bu payg‘ambarning tili chuchuk bo‘lgani bois, Yaratganga «Menga shunday yaqin inson berginki, u kuch-quvvatim bo‘lsin, tilimdagi tugunni ham yechgin», deya yolvorgan.
Bu voqea muqaddas Qurʼoni karim surasida aks etgan. Biz ham yaxshi niyatda markazimiz uchun Aaron nomini tanladik.
Hayotimizda uchraydigan o‘zgacha bolalarga kuch bag‘ishlay olaylik, so‘zini anglaylik, ularga ko‘maklashaylik, degan maqsadni ko‘zladik. Markazimiz AkfaMedline klinikasi bilan hamkorlikda ishlaydi. Avvaliga klinika shifokorlari tomonidan bolalarga tashxis qo‘yiladi, undan keyin markazimizdagi maktabga yo‘llanma beriladi.
Agar o‘qish va parvarish jarayonida bolada ijobiy natija kuzatilsa, oddiy maktabga o‘tishini tavsiya qilamiz.
Autizmda hech narsani eʼtiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Deylik, oddiygina ko‘z ko‘zga tushishini olaylik. O‘g‘lim fikrimni qaytarishi yoki buyrug‘im, iltimosimni bajarishi uchun nigohlarimiz to‘qnashishi kerak.
Autizm tashxisli bolalar ko‘pincha ko‘zlar to‘qnashishidan o‘zini olib qochadi. Hayvonlar bilan olib boriladigan terapiya bolalarga yordam berishini eshitganimdan keyin Teo va Lakki laqabli itlar, mushuk, Aaron laqabli ot boqa boshladik.
Mustafo ularning barchasi bilan do‘stlashib oldi. Ayni vaqtda ot ustida xuddi chavandozday qaddini tik tutib o‘tira oladi. Ammo bunga erishish oson bo‘lmadi.
Avvaliga bir oy otning suratini tomosha qildi. Ikki oycha otning o‘zini kuzatdi. Nihoyat ikkinchi oy oxirida o‘g‘lim otni silay boshladi. Ilgari Mustafo yungli buyumlarga umuman qo‘lini tekkizmasdi. Itlarga, mushukka o‘rganishi ham sekin kechdi. Lekin bugun ular bilan munosabati yaxshi.
Baʼzi ota-onalar erta taslim bo‘ladi. Ikki-uch marta urinib ko‘rib, darrov natijaga erishmagach, tashlab qo‘yishadi. Autizm tashxisli bolalarga yondashuv tizimli va davomli bo‘lishi kerak.
Men Oxbridge International School jamoasiga minnatdorlik bildirmoqchiman. Aynan ushbu maktab sabab o‘g‘lim oddiy bog‘chaga bordi. U yerda yigirmadan ortiq do‘st orttirdi.
Mustafoning verbal muloqoti yo‘qligi, gapirmasligiga qaramay, guruhidagi bolalar uni to‘laqonli qabul qiladi va yaxshi ko‘radi.
Oxbridge International School jamoasi Mustafoga boquvchi enaga biriktirib berdi. Unga ham o‘zimning rahmatimni aytmoqchiman. Murabbiy Yelena Anatolyevna bilan Mustafoning inklyuziya vositasida bog‘chaga borishini taʼminlab bera oldik.
Bog‘cha tugaganda Mustafo o‘z familiyasini eshitgan zahoti uyga ketishga harakat qiladi. Enagasi bog‘cha darvozasigacha kuzatib qo‘yadi.
Ot minish mashg‘ulotlarini ham faqat murabbiyi Nozim aka olib borishi kerak. Boshqa odamni Mustafo qabul qilmaydi. Uydagi enagasining ham o‘z o‘rni bor. Men ishdan kelishim bilan o‘g‘lim unga ketavering, deya javob berib yuboradi.
Autizm bilan, hatto eng ahamiyatsiz ko’rinadigan narsalarni ham e’tiborsiz qoldirib bo’lmaydi. Masalan, ko’z bilan aloqa qiling. Mustafo iltimosimni tushunishi, topshiriqni bajarishi yoki shunchaki meni eshitishi uchun ko’zlarimiz to’qnashishi kerak. Va autizmli bolalar ko’pincha ko’z bilan aloqa qilishdan qochishadi.
Hayvonlar yordamidagi terapiyaning ijobiy ta’sirini bilib olgach, biz Teo va Lucky itlari, mushuk va Aaron ismli otni oldik.
Mustafo barcha hayvonlar bilan do’st bo’lib qoldi. Endi u egarda ishonchli va haqiqiy chavandozlar kabi otga o’tiradi. Ammo bu nuqtaga qadar uzoq yo’l o’tdi.
Avvaliga u bir oy davomida otning fotosuratlarini tomosha qildi. Keyin deyarli ikki oy davomida u buni uzoqdan kuzatdi. Faqat ikkinchi oyning oxirida u birinchi marta uni erkalashga jur’at etdi.
Ilgari Mustafo junli yoki paxmoq hech narsaga tegmasdi. U ham asta-sekin itlar va mushuklarga o’rganib qolgan. Ammo bugun ular ajoyib munosabatlarga ega.
Ko’p ota-onalar juda erta voz kechishadi. Ikki yoki uch marta urinib, darhol natijani ko’rmagandan so’ng, ular to’xtaydi. Ammo autizmli bolalar tizimli va uzoq muddatli yondashuvni talab qiladi.
Men Oxbridge xalqaro maktabi jamoasidan juda minnatdorman. Aynan shu maktab tufayli o‘g‘lim oddiy bog‘chaga borishga muvaffaq bo‘ldi. U erda yigirmadan ortiq do’stlar orttirdi.
Guruhdagi bolalar nutqi kam bo‘lishiga qaramay, Mustafoni to‘liq qabul qilib, uni chin dildan sevishdi.
Maktab unga hamroh enaga ajratishga ham yordam berdi. Men unga alohida minnatdorchiligimni bildirmoqchiman. O’qituvchi Elena Anatolyevna bilan birgalikda Mustafoning bolalar bog’chasiga inklyuziv borishini ta’minlay oldik.
Maktab tugagach, Mustafo uning ismini eshitib, darhol uyiga ketishga shaylanadi. Enagasi uni bolalar bog’chasi darvozasigacha olib boradi.
U faqat murabbiyi Nozim aka bilan ot minish darslarini qabul qiladi. Mustafo boshqa instruktorlarni qabul qilmaydi. Uning hayotida enagasining ham alohida o‘rni bor. Ishdan qaytganimda, o’g’lim unga hozir uyga qaytishi mumkinligini aytdi.
Kiritilgan
Врезка: Mustafo uchun hodisalarning davomiyligi muhim o‘rin tutadi
Mustafo uchun hodisalarning davomiyligi muhim o‘rin tutadi. Masalan, bir multfilmni qayta-qayta ko‘rishi yoki bir xil o‘yinchoqlarni o‘ynashi mumkin. Ko‘chaga aylanishga chiqsak, o‘ziga yoqqan tanish joylarni soatlab o‘tirib tomosha qiladi. Mustafo AkfaMedline klinikasini unchalik xush ko‘rmaydi. Chunki uch yoshida boshi yorilganida u yerda jarohatini tikib qo‘yishgan. Bu voqea uning esida qolgan. Bir yarim yoshida boshqa uyga ko‘chib o‘tganmiz. Mustafo noyob topografik xotirasi tufayli o‘sha xonadonni juda yaxshi eslaydi va baʼzan o‘sha uyimizga qo‘limizdan yetaklab olib boradi.
Ko‘chaga aylanishga chiqsak, o‘ziga yoqqan tanish joylarni soatlab o‘tirib tomosha qiladi. Mustafo AkfaMedline klinikasini unchalik xush ko‘rmaydi. Chunki uch yoshida boshi yorilganida u yerda jarohatini tikib qo‘yishgan. Bu voqea uning esida qolgan. Bir yarim yoshida boshqa uyga ko‘chib o‘tganmiz. Mustafo noyob topografik xotirasi tufayli o‘sha xonadonni juda yaxshi eslaydi va baʼzan o‘sha uyimizga qo‘limizdan yetaklab olib boradi.
Chunki uch yoshida boshi yorilganida u yerda jarohatini tikib qo‘yishgan. Bu voqea uning esida qolgan. Bir yarim yoshida boshqa uyga ko‘chib o‘tganmiz.
Mustafo noyob topografik xotirasi tufayli o‘sha xonadonni juda yaxshi eslaydi va baʼzan o‘sha uyimizga qo‘limizdan yetaklab olib boradi.
Autizm tashxisi qo‘yilgan, Daun sindromiga chalingan bolalarning ota-onalariga murojaatim shuki, farzandimizni boricha yaxshi ko‘raylik. U Yaratgan tomonidan berilgan zurriyod ekanini yoddan chiqarmaylik.
Biz bolajonlarimizga o‘ziga xizmat ko‘rsata olishi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun yordam berishimiz zarur.
