Tahririyat eslatmasi: ushbu maqolani tayyorlash jarayonida jurnalist Nozima Mahmudova tahririyat iltimosiga ko‘ra maqolaga asos bo‘lgan sud ishining materiallarini o‘rgandi.
Oiladagi haqorat va kamsitish holatlari ko‘pincha oddiy janjal deb qabul qilinadi. Jabrlangan insonga sodir bo‘layotgan voqealarni uydan tashqariga chiqarmaslik, farzandlar uchun sukut saqlash va munosabatlarni saqlab qolish tavsiya qilinadi. Ammo insonning sha’ni va qadr-qimmatini kamsitish shunchaki «oilaviy masala» emas. Bunday harakatlar uchun javobgarlik belgilangan.
O‘zbekistonda shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini qasddan tahqirlash ma’muriy huquqbuzarlik hisoblanadi. Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 41-moddasiga ko‘ra, haqorat qilganlik uchun bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravaridan 40 baravarigacha miqdorda jarima belgilangan. Bugungi kunda bu 8 million 240 ming so‘mdan 16 million 480 ming so‘mgacha bo‘lgan summani tashkil etadi. Agar shaxs ma’muriy javobgarlikka tortilganidan keyin bunday huquqbuzarlikni takroran sodir etsa, uning harakatlari Jinoyat kodeksining 140-moddasiga muvofiq jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Ammo inson himoya so‘rab murojaat qilishga qaror qilguniga qadar qancha haqoratni eshitadi? Yaqin insonlar o‘rtasidagi mojaro sudgacha yetib borishi uchun oilada nimalar sodir bo‘lishi kerak?
Uy, qaynona asosiy mavqeni saqlab qolgan xonadon.
Saodat U. 1949-yilda tug‘ilgan. U Samarqand viloyatining Narpay tumanida voyaga yetgan, maktabda o‘qigan, turmushga chiqqach esa Nurobod tumanidagi Ulus qishlog‘iga ko‘chib o‘tgan. U ishlagan, farzandlarini tarbiyalagan, uy-ro‘zg‘or ishlari bilan shug‘ullangan — uning hayoti o‘z avlodidagi ko‘plab ayollarning hayot yo‘liga o‘xshash edi.
Asosiy uy yumushlari yillar davomida ayollar zimmasida bo‘lgan oilalarda kelinning kelishi ba’zan faqat oilaga yangi a’zo qo‘shilishi sifatida qabul qilinmaydi. Yosh ayoldan ko‘pincha mas’uliyatlarning katta qismini o‘z zimmasiga olishi va kattalarga so‘zsiz bo‘ysunishi kutiladi.
U erta turishi, hovlini supurishi, ovqat tayyorlashi, oilaga g‘amxo‘rlik qilishi va e’tiroz bildirmasligi kerak, deb hisoblanadi. U charchaganmi, o‘zini yomon his qilyaptimi, homiladormi yoki kichik farzandiga qarayaptimi — buning ahamiyati yo‘qdek qaraladi. Undan faqat sabr-toqat kutiladi.
Kelin hamma narsaga majbur, degan qarash mavjud. Chunki u ayol, turmush o‘rtoq va kelin.
Shunday qilib, boshdan kechirilgan kamsitish keyingi avlodga o‘tadigan doira shakllanadi. Bir vaqtlar o‘zi sukut saqlashga va bo‘ysunishga majbur bo‘lgan ayol vaqt o‘tishi bilan oiladagi navbatdagi ayoldan ham xuddi shuni talab qila boshlashi mumkin. Bu uning tabiatida shafqatsizlik borligi uchun emas, balki u munosabatlarning boshqa, sog‘lomroq modelini shunchaki ko‘rmagan bo‘lishi mumkinligi sababli yuz beradi.
Ammo boshdan kechirilgan zo‘ravonlik boshqa insonni kamsitish huquqini bermaydi.
Sudda yangragan ayblovlar.
M. Togayeva Saodat U.ning kelini bo‘lgan. Sud ishi materiallariga ko‘ra, ayollar o‘rtasidagi munosabatlar asta-sekin tobora keskinlashib borgan.
Sudda M. Togayeva qaynonasi uni haqorat qilgani va kamsitgani, qo‘pol so‘zlar ishlatgani, tahdid qilgani hamda zo‘ravonlik qo‘llaganini aytgan. Sud aynan uning sha’ni va qadr-qimmatini qasddan tahqirlash holatini ko‘rib chiqqan. Bu muhim aniqlik: jabrlanuvchining boshqa bayonotlarini, agar ular alohida huquqiy baho olmagan bo‘lsa, sud tomonidan isbotlangan faktlar sifatida taqdim etib bo‘lmaydi.
Biz mojaroning qancha vaqt davom etgani va sudga murojaat qilinishidan oldin nechta haqorat bo‘lganini bilmaymiz. Ammo bunday murojaatning o‘zi oiladagi vaziyatni ichki yo‘l bilan hal qilishning imkoni qolmaganini ko‘rsatadi.
Yillar davomida sukut saqlashga va oilaviy muammolarni uydan tashqariga chiqarmaslikka o‘rgatilgan ayol uchun qaynonasi ustidan ariza berish oson qaror emas. Unga qarindoshlari bosim o‘tkazishi, oilani buzishda ayblashi va eri hamda farzandlari uchun chidashi kerakligini eslatishi mumkin.
Shunga qaramay, qarindoshlik munosabatlari insonni himoya so‘rash huquqidan mahrum qilmaydi.
Sud qanday qaror chiqardi.
Sud jarayoni 2023-yil noyabr oyida bo‘lib o‘tgan. Jazoni tayinlashda sud Saodat U.ning yoshi katta ekanini, aybini qisman tan olganini va og‘ir moddiy ahvolini hisobga olgan.
Sud uni boshqa insonning sha’ni va qadr-qimmatini qasddan tahqirlaganlikda aybdor deb topdi va 660 ming so‘m miqdorida jarima tayinladi.
Bunday hukmni adolatli deb hisoblash mumkinmi?
Huquqiy nuqtayi nazardan sud nafaqat sodir etilgan huquqbuzarlikni, balki javobgarlikka tortilgan ayolning holatini ham hisobga olgan. Biroq jabrlangan inson uchun adolat faqat jarima miqdori bilan o‘lchanmasligi mumkin. Muhimi — haqoratlar to‘xtaydimi, u o‘zini xavfsiz his qiladimi va oiladagi unga bo‘lgan munosabat o‘zgaradimi.
Sud muayyan epizodga huquqiy baho berishi va jazo tayinlashi mumkin. Ammo bitta qarorning o‘zi yillar davomida buzilib kelgan munosabatlarni tiklay olmaydi.
Bu ish ko‘rib chiqilgandan keyin ushbu oilaning hayoti qanday kechgani noma’lum. Qaynona va kelin bir uyda yashashni davom ettira oldimi, bosimlar to‘xtadimi va M. Togayevani yaqinlari qo‘llab-quvvatladimi — bular ochiq qolgan savollar.
Ammo bu voqea eng muhim narsani eslatadi: haqoratlar faqat uyda sodir bo‘layotgani uchun odatiy holga aylanmaydi. Na yosh, na oilaviy mavqe, na an’analar bir insonning boshqasini kamsitish huquqini bermaydi.
Va himoya so‘rash — oilani buzish degani emas. Ba’zan bu endi bosib o‘tib bo‘lmaydigan chegarani belgilashning yagona yo‘li bo‘lishi mumkin.
