Mutabar Xushvaqtova bir kunda ekofaolga aylanmagan. Uning oldindan tuzilgan rejasi, katta jamoasi, prodyuseri yoki puxta o‘ylangan ommaviy obrazi bo‘lmagan. Boshqasi bor edi: kuchli hamdardlik, jurnalist sifatida savol berish odati, onalik xavotiri va adolatsizlikni ko‘rganda jim tura olmaslik hissi.
Bugun uni Urikguli nomi bilan tanishadi – ekobloger, jamoatchilik faoli, mustaqil jurnalist, ijtimoiy loyihalar muallifi va ikki farzandning onasi. Uning postlari yuz minglab ko‘rishlar to‘playdi, qo‘llab-quvvatlash, bahs-munozaralar, tanqid va xeytni keltirib chiqaradi. Ammo ekologiya mavzusidagi mashhur chiqishlaridan oldin oddiy maktab, bulling, kassir bo‘lib ishlagan kunlari, ilk ijtimoiy loyiha, jurnalistikadagi ilk hafsalasi pir bo‘lgan lahzalar va yoshlikda o‘zi bilan qilgan muhim bir kelishuvi bor edi: hech qachon faqatgina xotin, faqatgina ona yoki faqatgina kelin bo‘lib qolmaslik.
Bu hikoya plastmassa, suv yoki daraxtlar haqida emas. Bu onalik tashvishi qanday qilib butun umrga aylangan hayotiy missiyaga aylangani haqida. Bu hikoya xavotirni amaliy harakatga, shaxsiy og‘riqni esa jamiyat uchun muhim suhbatga aylantira olgan ayol haqida.
Qishloqda meni toshkentlik deyishardi, Toshkentda esa – qishloqlik»
Mutabar Xushvaqtova Toshkent shahrida Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumanining Langar qishlog‘idan bo‘lgan oilada tug‘ilgan. Ota-onasi turmush qurgach poytaxtga ko‘chib kelgan bo‘lsa-da, oilada ona yurt bilan bog‘liqlik hech qachon uzilmagan. Mutabarning o‘zi buni juda sodda va aniq ta’riflaydi:
«Qishloqda meni toshkentlik deyishardi, Toshkentda esa – qishloqlik».
– Men oddiy maktabda o‘qiganman. Yettinchi sinfda bugun “bulling” deb ataladigan holatga ilk bor duch kelganman. Sinfdoshlarim kelib chiqishimni tez-tez eslatishar, shevam va gapirish uslubimni masxara qilib, meni “qishloqlik” deb atashardi. Balki mening o‘rnimda boshqalar ichiga tortilib qolgan bo‘lardi. Ammo men g‘ururli insonman. Meni kamsitadigan odamlar bilan bir sinfda o‘qishni istamadim va o‘zimga: «Men boshqa sinfga o‘taman», dedim.
Maktabimizda rus sinfi, o‘zbek fuqarolik sinfi va harbiy sinf bor edi. Rus sinfiga meni olishmadi, chunki o‘sha paytda rus tilini yaxshi bilmasdim. Shunda o‘zimga: «Harbiy sinfda o‘qiyman», dedim. U yerda qizlar kam, o‘g‘il bolalar esa ko‘pchilik edi. O‘g‘il bolalar bilan birga o‘qish menga mojarolarga yengilroq qarashni, muammolarni darhol hal qilishni va ularni ichimda saqlab yurmaslikni o‘rgatdi.
Maktabni tugatganimdan keyin ota-onam menga “ishonchli” kasb tanlashni tavsiya qilishdi. Pedagogika qiz bola uchun yaxshi yo‘l deb hisoblanardi: tushgacha ish, barqaror hayot, oila, farzandlar va jamiyat ma’qullaydigan odatiy hayot tarzi. Men maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishiga o‘qishga kirdim. Maktabdagi amaliyot paytida bolalar bilan muloqot qilish va murakkab narsalarni sodda tilda tushuntirish qo‘limdan yaxshi kelishini angladim. Nazarimda, o‘sha paytda men haqiqiy pedagogga aylandim va bugun ham o‘zimni shunday his qilaman.
Keyinchalik aynan shu qobiliyat uning blogining eng muhim xususiyatlaridan biriga aylandi: murakkab mavzularni shunday tushuntirishki, tomoshabin videoni o‘n soniyadan keyin yopib qo‘ymasin.
Mutabarning otasi ham jurnalist bo‘lgan. Aynan u qiziga jurnalistikada o‘zini sinab ko‘rishni tavsiya qilgan. O‘sha paytga kelib Mutabar she’rlar yozar, turli tanlovlarda qatnashar, tadbirlarni olib borar, maktab gazetasiga maqolalar yozar, fan olimpiadalari va to‘garaklarga qatnashardi. U hamma joyda bo‘lishni xohlardi.
«Qayerda imkoniyat bo‘lsa, men albatta o‘sha yerda bo‘lardim, – deydi u. – Turli tanlovlarda qatnashdim, hatto Zulfiya nomidagi Davlat mukofotiga uch marta hujjat topshirdim. Uchinchi rad javobidan keyin esa oldinga harakat qilish vaqti kelganini tushundim».
– Universitetga birinchi urinishda kira olmadim. O‘sha paytda ko‘p oilalar uchun o‘qishga kira olmaslik deyarli fojia hisoblanardi. Ota-onam oldida o‘zimni uyatli his qildim. Shunda o‘zimga: bir yil ishlayman, keyin yana tayyorlanaman, dedim.
Kassir bo‘lib ishga kirdim, ovqat tarqatish va xizmat ko‘rsatish sohasida ishladim. Avvaliga hatto shunday o‘yladim: agar allaqachon pul topayotgan bo‘lsam, universitet menga nima uchun kerak? Ishlayman, tinchgina yashayman, keyin turmushga chiqaman. Ammo oradan bir necha oy o‘tgach, hayotga boshqacha qaray boshladim. Odamlar ularga xizmat qilayotgan insonlarga qanchalik qo‘pol munosabatda bo‘lishini ko‘rdim: «Salfetka qani?», «Ovqatimni ber!». O‘shanda o‘zimga: «Yo‘q, men bunday hayotni xohlamayman», dedim.
Yana darsliklarimni qo‘lga oldim. Ishga borishdan oldin, ishdan keyin va tanaffuslarda tinmay tayyorlandim. Oxir-oqibat O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetiga o‘qishga kirdim. Qabul qilinganlar ro‘yxatida oxirgi ism meniki edi. O‘sha lahzada xayolimdan faqat bitta gap o‘tdi: «Shukr, Xudoga».
Universitetda o‘qib yurgan paytimda televideniye va gazetalarda amaliyot o‘tadim, turli formatlarda ishlashni sinab ko‘rdim. Bora-bora jurnalistik surishtiruvlar menga eng qiziq yo‘nalish ekanini tushundim. Ammo jurnalistika mening kasbimga aylanishidan ham oldin hayotimda jamoatchilik faoliyati paydo bo‘lgan edi.
«Baxt ulash»: ilk jamoatchilik kuchi
Mutabarning birinchi loyihasi «Baxt ulash» deb nomlangan. U ofisda, grant uchrashuvida yoki strategik sessiyada tug‘ilmagan. U avtobus bekatida tug‘ilgan.
– 2017-yilning qishida avtobus bekatida turardim. Ko‘zim obodonlashtirish xodimasiga tushdi. Sovuq suyakdan o‘tar edi. U qo‘lqopsiz ko‘chani supurayotgan edi. O‘shanda ichimdan: «Agar hozir yonimda issiq choy bo‘lganida, albatta uni mehmon qilardim», deb o‘yladim. Ana shu oddiy fikrdan keyinchalik butun bir aksiya dunyoga keldi.
Telegram va Instagram’da sahifalar ochdim, e’lon yozdim va odamlarni ko‘chalarga termoslarda issiq choy olib chiqishga chaqirdim. Taxminan 200 ming so‘m yig‘dik, termoslar ijaraga oldik, bulochkalar sotib oldik. Birinchi aksiyada qariyb yuz kishi ko‘chaga chiqib, obodonlashtirish xodimlarini issiq choy va bulochkalar bilan mehmon qildi.
Bu men uchun juda muhim bir haqiqatning ilk isboti bo‘ldi: kichik bir g‘oya ham jamiyatni harakatga keltirishi mumkin. Loyiha haqida yangilik saytlari yoza boshladi. Keyinchalik bu tashabbusga kafe va restoranlar ham qo‘shildi – ular ham obodonlashtirish xodimlarini issiq ichimlik va yegulik bilan mehmon qila boshlashdi.
Ammo «Baxt ulash» bir martalik aksiya bo‘lib qolmadi. Vaqt o‘tishi bilan loyiha kengaya boshladi. Talabalar bilan birga onkologiya shifoxonasidagi bolalar oldiga borardik. Biz katta mablag‘ bilan emas, e’tibor bilan borardik. Bolalar bilan o‘ynardik, rasm chizardik, suhbatlashardik, kichik mashg‘ulotlar o‘tkazardik. Ular uchun bu davolanish emas, balki kasallikdan tashqari hayotni his qilish mumkin bo‘lgan, ular bilan faqat kasallik haqida emas, oddiy hayot haqida ham gaplashadigan boshqa bir olam edi.
Keyinchalik Mutabar «Muruvvat» uylari faoliyati bilan ham qiziqa boshladi. U bu muassasalarga kimlar tushishi, odamlar nega u yerga borib qolishi, oddiy bir mushtlashuv yoki jarohat insonning butun hayotini qanday o‘zgartirib yuborishi haqida o‘rgandi. Bu tajriba unga juda kuchli ta’sir qildi. Shundan so‘ng u bolalar va o‘smirlar bilan nizolarni mushtlashib emas, muloqot orqali hal qilish kerakligi haqida suhbatlar o‘tkaza boshladi.
«Xayriya menga hayotni boshqacha ko‘rsatdi», – deydi u. Shunda angladimki, hayotda og‘riq juda ko‘p. Ba’zan esa nimanidir o‘zgartirish yoki hech bo‘lmaganda kimningdir kunini biroz yengillashtirish uchun unchalik katta narsa ham kerak emas.
Har yili Yangi yil arafasida Mutabar obodonlashtirish xodimlari uchun ushbu aksiyani davom ettiradi. Vaqt o‘tishi bilan issiq choy va bulochkalar o‘rnini oziq-ovqat to‘plamlari, shapkalar, sharflar, qo‘lqoplar, termoslar va ovqat solinadigan konteynerlar egalladi. Ammo aksiyaning mohiyati o‘zgarmadi: shahar ko‘pincha e’tibor bermaydigan insonlarni ko‘rish va ularga g‘amxo‘rlik qilish.
Birinchi ijtimoiy video va mualliflik haqidagi saboq
Obodonlashtirish xodimlari bilan ishlar ekan, Mutabar faqat ezgu ishlarni emas, balki tizimli muammolarni ham ko‘ra boshladi. Ularning ko‘pchiligida tinchgina ovqatlanish, kiyimini almashtirish yoki hojatxonaga kirish uchun joy yo‘q. Ular kafe, do‘kon va dorixonalardan ruxsat so‘rashga majbur bo‘lishadi. Ba’zilari esa ish paytida hojatxona qidirmaslik uchun ataylab kamroq suv ichadi. Bu haqida hech qachon o‘ylamagan odam uchun bu oddiy maishiy muammo bo‘lib tuyulishi mumkin. Ammo ular uchun bu har kuni takrorlanadigan kamsitilishdir.
Bir kuni bir ayol kiyimini almashtirish uchun olib kelgan sumkasini va ichidagi maosh avansini archa tagiga yashirib qo‘ydi. Sumkani o‘g‘irlab ketishdi. Ichida bir oyga yetadigan oziq-ovqat uchun ajratilgan 400 ming so‘m bor edi. U xuddi yosh boladek yig‘lardi. Men unga qarab turib shuni angladimki, odamlar har kuni ularning ko‘chalarini tozalaydigan insonlar qanday sharoitda yashashini shunchaki bilishmaydi.
Shundan so‘ng men ilk ijtimoiy videomni suratga oldim. Termosimni olib ko‘chaga chiqdim, obodonlashtirish xodimlari bilan suhbatlashdim va ularga oddiy savollar berdim: ishga soat nechada kelasiz, qachon uyga ketasiz, sovuq qotmayapsizmi, tushlikda nima yeysiz? Aynan mana shu oddiy savollarda katta kuch bor edi. Ular bu insonlarni yana ko‘rinadigan, eshitiladigan odamlarga aylantirardi.
Avvaliga videoni kam odam ko‘rdi. Shundan keyin men uni Kun.uz tahririyatiga taklif qildim. U yerda materialga qiziqish bildirishdi va menga ish taklif qilishdi. Talaba uchun bu katta imkoniyat edi: yirik nashr, mehnat shartnomasi va maosh. Ammo bu hikoyaning davomi men kutgandek bo‘lmadi.
Material chop etilganda «Baxt ulash» logotiplari va loyiha haqidagi eslatmalar olib tashlandi. Maqola tahririyat nomidan e’lon qilindi va loyiha muallifligi deyarli ko‘rinmay qoldi. Nashrdan so‘ng jamiyatda katta aks sado paydo bo‘ldi: obodonlashtirish xodimlariga yordam bera boshlashdi, ularning maoshi ham oshirildi. Men natijadan xursand edim, ammo vaqt o‘tib bitta muhim narsani angladim – o‘z muallifligimni boshqalarga berib qo‘ygan ekanman.
Tahririyatda uzoq ishlamadim. Men ko‘proq ijtimoiy mavzularni yoritardim: mardikor ayollar, avtobus yo‘lovchilari, avtobuslar poygasi, odamlar odatda e’tibor bermaydigan shahar hayoti haqida yozardim. Vaqt o‘tishi bilan tahririyatning menga bo‘lgan munosabati sovuqlashayotganini sezdim. Xabarlarimga javob berishmasdi, uchrashuvlardan qochishardi. Oxir-oqibat menga endi maqola yozmasligimni aytishdi. Men tahririy jurnalistikadan katta hafsalasizlik bilan ketdim. Ammo jamoatchilik bilan ochiq muloqotni tark etmadim. Shundan keyin barcha materiallarimni o‘z blogimda e’lon qilishni davom ettirdim.
Mutabar qanday qilib tanilgan ekofaolga aylandi
Katta ekologik kampaniyalardan oldin ham Mutabar ijtimoiy loyihalari, videolari va murakkab muammolarni yorqin obraz orqali ko‘rsata olishi bilan tanila boshlagan edi. Shunday esda qolarli aksiyalardan biri uning shahar ko‘chalarida polietilen paketlardan tikilgan libosda yurgani bo‘ldi. Bu shunchaki Instagram uchun yaratilgan kreativ emas edi. Bu plastik muammosini odamlar e’tiboridan chetda qoldirib bo‘lmaydigan tarzda ko‘rsatish usuli edi.
Mutabar talqinida plastik hisobotlardagi mavhum muammo bo‘lishdan chiqdi. U ko‘cha bo‘ylab yurgan, odamlarga qarab bitta savolni beradigan obrazga aylandi: biz o‘zimizdan keyin nimani qoldiryapmiz?
Tahririyatdan ketganidan so‘ng u Qashqadaryodagi suv va buloqlar haqida «Suv» nomli qisqa metrajli film suratga oldi. Tug‘ilib o‘sgan yurtidagi to‘ylarning birida odamlar tobora sayozlashib borayotgan buloqdan suv olayotganini ko‘rdi. Bir lahza suratga oldi, keyin raqsga tushdi, yana kamerani qo‘liga oldi. Toshkentga qaytgach, filmni Instagram sahifasida e’lon qildi. Video tez orada uning sahifasidagi eng e’tiborli ishlardan biriga aylandi.
Shundan keyin unga Kun.uz tahririyatidan yana ish taklifi bilan yozishdi. Bu safar u xabarni o‘qidi, ammo javob bermadi. Bu kibr yoki mensimaslik emas edi. Bu o‘z ovozini qayta topgan insonning qarori edi. U endi boshqalarning minbariga muhtoj emasligini, o‘z fikrini mustaqil ravishda ham odamlarga yetkaza olishini anglagan edi.
Shu tariqa Mutabar asta-sekin shunchaki ijtimoiy tashabbuslar muallifi bo‘lishdan chiqdi. U mustaqil media ovoziga aylandi. Muhim mavzuni ko‘tarish uchun endi hech bir tahririyatning ruxsatini kutmaydigan insonga aylandi.
«Men hech qachon shunchaki rafiqa va ona bo‘lmayman»
Bo‘lajak turmush o‘rtog‘i bilan Mutabar «Baxt ulash» loyihasi tufayli tanishgan. U Mutabarning ijtimoiy tarmoqlardagi loyihalarini ko‘rib qolgan. O‘sha paytda ular bir-biridan uzoqda yashardi: u Xorazmda, Mutabar esa Toshkentda edi. Uni shunchalik katta tashabbuslarni kim amalga oshirayotgani qiziqtirdi. Bu ishlarning ortida yosh qiz turganini bilgach, unga yozdi. Ular Telegram orqali muloqot qila boshlashdi. Ikkinchi kunning o‘zidayoq u: «Men sizga uylanaman», dedi. Mutabar bu voqeani kulib eslaydi: «Qanday qat’iyatli inson ekan», deydi u. Ular uchrashgan paytda «Baxt ulash» allaqachon ancha taniqli loyihaga aylangan edi. U Mutabarning qanday ishlashini, har bir tashabbus uchun qanchalik qayg‘urishini va jamoatchilik faoliyatiga nechog‘li ko‘p kuch sarflashini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.
– Men unga darrov bitta narsani aytdim: «Sen bitta narsani tushunishing kerak. Men hech qachon shunchaki xotin bo‘lmayman. Shunchaki ona ham bo‘lmayman. Menga bu rollarning o‘zi kamlik qiladi. Albatta, o‘zimni bag‘ishlaydigan bir ish topaman. Bitta loyiha tugasa, boshqasi boshlanadi, keyin yana boshqasi. Men doim jamiyat ichida bo‘laman, doim ijtimoiy loyihalarim bo‘ladi. Sen meni shundayligimcha qo‘llab-quvvatlashga tayyormisan?» Bu men uchun eng muhim shart edi. Agar u meni aynan shunday qabul qila olmaganida, munosabatimizni davom ettirishning ma’nosi bo‘lmasdi.
– U meni hozirgacha qo‘llab-quvvatlaydi. Hatto murakkab, nozik yoki xavfli mavzularni ko‘targanimda ham biror marta: «Jim bo‘l», «Yozma», «Qo‘ng‘iroq qilma» yoki «Bu haqda gapirma», demagan. Aksincha, u yurist sifatida vaziyatga boshqa tomondan qarashimga yordam beradi. Maqolalarimni e’lon qilishdan oldin ko‘pincha u bilan maslahatlashaman. Ammo mening eng qattiqqo‘l tanqidchim baribir o‘zimman. Men o‘zimga nisbatan juda talabchan insonman.
Biz 2018-yilda turmush qurdik. 2019-yilda qizimiz dunyoga keldi. Keyinroq o‘g‘limiz tug‘ildi. Oila men uchun yo‘limning oxiri yoki to‘xtash nuqtasi bo‘lmadi. Aksincha, u hayot yo‘limning bir qismiga va menga eng katta kuch beradigan manbaga aylandi.
Onalik meni ekologiyaga olib keldi.
Jurnalistika sizni ekofaollikka qanday olib kelgani haqidagi savolga Mutabar qisqa va aniq javob beradi: «Meni ekologiyaga jurnalistika emas, onalik olib keldi».
– Men har doim juda empatiyali inson bo‘lganman: hamma narsani chuqur his qilardim, hammasini yuragimga yaqin olardim. Ammo qizim tug‘ilgach, unga qarardim, u menga qarardi va butun dunyo birdaniga xavfli tuyula boshladi. O‘shanda birinchi marta shunchalik aniq his qildimki, hayotda men nazorat qila olmaydigan juda ko‘p narsalar bor ekan.
– Farzandimga yaxshi kiyim, bilim va mehr bera olaman. Ammo u nafas oladigan havo faqat menga bog‘liq emas. U ichadigan suv ham faqat menga bog‘liq emas. U yashaydigan shahar ham faqat bizning oilamizga bog‘liq emas. Katta ekologik muammolar meni shu darajada bezovta qilardiki, na to‘g‘ri ovqat yeya olardim, na xotirjam uxlay olardim. Farzand dunyoga kelgach, uning hayoti uchun javobgarlikni his qilasan. Ammo ko‘p o‘tmay shuni anglaysanki, bu javobgarlikning hammasi faqat sening qo‘lingda emas.
– Men suvni tejayman, ammo boshqa birov mashinasini ichimlik suvi bilan yuvadi. Ertaga suv kamayib qolsa, ikkalamiz ham bundan zarar ko‘ramiz. Axir men suvni tejayotgan edim-ku. Nega men ham buning oqibatini tortishim kerak? Ana shunday savollar meni javob izlashga undadi. Ekologik muammolar nega paydo bo‘lishini, ularni hal qilishning qanday yo‘llari borligini, dunyo olimlari bu borada nimalar qilayotganini tushunishni istadim. Ammo o‘sha paytda o‘zbek tilida oddiy va tushunarli ma’lumot deyarli yo‘q edi. Eski tadqiqotlar, rasmiy hujjatlar va murakkab matnlar bor edi, xolos. Oddiy odam esa bunday matnlarni o‘qimaydi.
– Shunda o‘zimga savol berdim: agar bu bilim maktabda ham, bog‘chada ham, jamoat transportida ham, radio va televideniyeda ham bo‘lmasa, oddiy odam uni qayerdan oladi? Javob aniq edi – ijtimoiy tarmoqlardan. Odamlar allaqachon o‘sha yerda edi. Mening ekoblogim ham shunday paydo bo‘ldi. Mashhur bo‘lish uchun emas, balki murakkab mavzularni oddiy tilda tushuntirish uchun. Buni faqat matn bilan emas, balki foto, video, yangi formatlar va trendlar orqali qilishni tanladim. Maqsadim shunchaki ma’lumot joylashtirish emas edi. Maqsadim odam videoni oxirigacha ko‘rishi edi. Chunki agar u oxirigacha ko‘rsa, yangi bilim oladi. Bilim esa vaqt o‘tishi bilan odatga, foydali tashabbusni qo‘llab-quvvatlashga yoki yanada ongli harakatga aylanishi mumkin.
– Birinchi videomni kechasi, uch oylik qizimni emizib o‘tirib montaj qilganman. O‘shanda o‘zimga shunday dedim: «Agar bu video 100 ta layk yig‘sa, davom etaman». Ertalab qarasam, 120 ta layk bo‘libdi. Va men davom etdim.
– Menga eng katta yordamni mashhurlar, taniqli blogerlar yoki jurnalistlar bermadi. Meni oddiy odamlar qo‘llab-quvvatladi. Aynan ular videolarimni ulashdi, ko‘rishlar sonini oshirishdi, izohlarda fikr bildirishdi va menga yozishdi. Shuning uchun odamlar befarq, degan gapga ishonmayman. Yo‘q, ular befarq emas. Shunchaki ma’lumotni shunday yetkazish kerakki, odam uni oxirigacha ko‘rishni istasin.
Katta ekologik kampaniyalar
Vaqt o‘tishi bilan Mutabar nomi ekologiya bilan chambarchas bog‘lana boshladi. U plastik, suv, chiqindilar, daraxtlarning kesilishi, havo sifati, Chirchiq daryosi, Chorvoq, jamoatchilik muhokamalari va ekologik ekspertiza haqida gapira boshladi. Ammo uning faolligi balandparvoz shiorlarga emas, aniq dalillar va haqiqiy muammolarga tayangan edi.
U doimo bitta fikrni takrorlaydi: shunchaki «plastikdan foydalanmang», deyishning o‘zi yetarli emas. Avval plastik nima uchun zararli ekanini, qaysi holatlarda u zarur bo‘lishini, nega undan butunlay voz kechib bo‘lmasligini, qanday muqobil yechimlar borligini va greenwashing qayerdan boshlanishini tushunish kerak. Buning uchun ilmiy tadqiqotlarni o‘qish, hisobotlarni taqqoslash, faktlarni tekshirish va mutaxassislar fikrini o‘rganish zarur.
Bu yondashuv ayniqsa Sea Breeze va Chorvoq bilan bog‘liq voqealarda yaqqol namoyon bo‘ldi. Bu uning tanilishining boshlanishi emas edi, ammo faoliyatidagi eng og‘ir va eng shov-shuvli voqealardan biriga aylandi.
Sea Breeze va Chorvoq haqidagi dastlabki videolar hamda mish-mishlar paydo bo‘la boshlaganida, Mutabar loyiha atrofidagi ehtimoliy ekologik oqibatlarni izohlay oladigan mutaxassislarni qidira boshladi. Ko‘pchilik buni shunchaki piar, jiddiy davom etmaydigan mavzu deb hisoblagan edi. Ammo oradan bir necha oy o‘tib, loyiha rasmiy darajada tasdiqlandi.
Shundan so‘ng u mavzuni yanada chuqurroq o‘rgana boshladi. Mamlakat ichida ko‘plab mutaxassislar ochiq gapirishdan cho‘chigani uchun xorijdagi ekspertlarni izladi. Uning aytishicha, professorlar, tadqiqotchilar va o‘qituvchilar ko‘pincha izoh berishdan bosh tortardi. Kimdir umuman javob bermasdi, kimdir telefonni ko‘tarmasdi, yana kimdir shunchaki g‘oyib bo‘lardi.
Oxir-oqibat u Germaniyada faoliyat yuritayotgan biologiya fanlari doktori Yulduz Abdullayevani, shuningdek boshqa mutaxassislarni topdi. Faollar va ekspertlarning fikrlarini jamlab, reels tayyorladi. Video bir milliondan ortiq ko‘rildi.
Ammo Mutabarning aytishicha, davlat organlaridan deyarli hech qanday javob bo‘lmagan. U mas’ul tuzilmalarni belgilardi, storislar joylardi, Save Charvak deb yozardi. Mavzu atrofida xavotirli muhit paydo bo‘ldi: obunachilar repostlardan keyin ularni ROVDga chaqirishganini yozishardi, blogerlar esa ular bilan suhbatlar o‘tkazilganini aytishardi. Mutabarning o‘ziga rasmiy e’tiroz bildirilmagan, ammo bosim hissi havoda sezilib turardi.
Bu voqeaning alohida sahifalaridan biri Ozarbayjonning Boku shahrida o‘tkazilgan ochiq eshituvlarda ayrim o‘zbekistonlik inflyuenserlar va jurnalistlarning ishtiroki bo‘ldi. Mutabarning aytishicha, ishtirokchilarning aviachiptalari va mehmonxonasi to‘lab berilgan, u yerda esa loyiha taqdim etilgan. Uning o‘ziga ham borish taklif qilingan, ammo u rad etgan. Uning sababi oddiy, ammo juda aniq edi: «Agar odamni choy va palov bilan mehmon qilishsa, keyin unga e’tiroz bildirish yoki bahslashish noqulay bo‘lib qoladi».
Keyinroq Toshkent viloyati hokimligi Bo‘stonliq tumanida uchrashuv tashkil qildi. U juma kuni ertalab soat o‘nda, qishda, Toshkentdan ancha uzoqda va ishtirokchilar uchun transport tashkil etilmagan holda o‘tkazildi. O‘sha paytda Mutabarning hali juda kichik farzandi bor edi va u bora olmadi. Ammo boshqa faollar baribir yetib borishdi va o‘z savollarini berishdi.
Loyiha bo‘yicha ekologik ekspertiza xulosasi fevral oyidayoq tasdiqlanib, faqat may oyida e’lon qilingani haqidagi ma’lumot paydo bo‘lgach, Mutabar va mutaxassislarda yangi savollar tug‘ildi. Ular hujjatni yurist va soha ekspertlari bilan birgalikda batafsil o‘rganishdi. Ularning fikricha, ekspertiza tartibsiz tayyorlangandek taassurot qoldirar va qo‘llangan metodologiya bo‘yicha jiddiy savollarni keltirib chiqarardi.
Mutabar uchun Chorvoq voqeasi shunchaki ekologik masala emas edi. Bu jamiyat uchun tizimdan javob olish naqadar qiyinligini ko‘rsatgan misolga aylandi. Ochiq gapirishga tayyor mutaxassislarni topish qanchalik murakkabligini ham ko‘rsatdi. Shuningdek, loyiha ortida yirik nomlar, katta mablag‘ va manfaatlar turganida, jamoatchilik e’tibori qanchalik tez boshqa tomonga burilib ketishi mumkinligini ham namoyish etdi.
Ommaviylikning narxi
Ommaviylik Mutabarga katta auditoriya berdi, ammo xotirjamligining bir qismini ham olib ketdi. Xeyt, bulling, tanqid va xato topishga urinishlar uning hayotining bir qismiga aylandi. Bir safar Twitter’dagi ommaviy bullingdan so‘ng u akkauntini o‘chirib tashladi va endi blog yuritishga kuch sarflashni istamasligini o‘yladi.
– O‘zimga shunday derdim: ha, ommaviy faoliyatni o‘zim tanladim, meni qo‘llab-quvvatlashga hech kim majbur emas. Ammo bu odamlar meni ta’qib qilishga haqli, degani emas.
– Bir muddat Instagram’dan ketdim. Keyin erim bilan O‘zbekiston bo‘ylab sayohatga chiqdik. Samarqandda uyini eski choponlar sotiladigan second hand do‘koniga aylantirgan bir insonni uchratdim. U sayyohlar bilan o‘z ishiga bo‘lgan katta mehr bilan muloqot qilardi. Men u haqida video suratga olishni istadim. Shunday qilib, blogimga asta-sekin qayta boshladim.
Buxoroda kichik maoshga biologiyadan dars beradigan, keyin esa yaxshi jihozlanmagan laboratoriya sharoitida suvni tozalaydigan o‘simliklar ustida ishlaydigan yosh olimlarni ko‘rdim. Nukusda esa plastik butilkalar va chiqindilardan turli buyumlar – supurgi, ilgich, g‘ilof va ro‘zg‘or uchun kerakli detallar yasaydigan bir erkak bilan uchrashdim. Ana shu odamlar menga yana ma’no qaytardi.
– Shunda tushundim: yomon odamlar ko‘p, lekin yaxshi, iste’dodli, mehribon va hayotga yaqin odamlar undan ham ko‘proq. Men aynan ular uchun qaytdim. Ammo men uchun xeytdan ham og‘irroq bo‘lgan bir narx bor. Bu – bolalarim. Menga ham, erimga ham ommaviylik deyarli xalaqit bermaydi. Ha, meni suratga olishlari, yonimda muhokama qilishlari, jamoat joylarida tanib qolishlari mumkin. Ammo endi odamlar qizimni ham taniy boshlashdi. Uni ismi bilan chaqirishadi, salom berishadi, tegishga urinishadi, biror narsa sovg‘a qilmoqchi bo‘lishadi.
– Bir kuni do‘konda qizim shokolad so‘radi, men esa «yo‘q», dedim. Bizni tanigan obunachilardan biri hech narsa so‘ramay, shokoladni olib qizimga uzatdi. Uning uchun bu hurmat belgisi edi. Men uchun esa – shaxsiy chegaralarning buzilishi. Shunday vaziyatlarda xavotirga tushaman: bola begona odamlarni tanish odamdek qabul qila boshlashi mumkin. Chunki ular uning ismini, yoshini va onasini bilishadi. Men qizimni imkon qadar kam ko‘rsatishga, o‘g‘limni esa deyarli umuman ko‘rsatmaslikka harakat qilaman. Ammo shunga qaramay, odamlar ular haqida baribir juda ko‘p narsani bilishadi. Bu meni juda qo‘rqitadi.
Nega endi u bolalar bilan gaplashishni istaydi
Sea Breeze va boshqa og‘ir mavzulardan keyin Mutabarda kattalarga ham, tizimga ham nisbatan kuchli hafsalasi pir bo‘ldi. U buni ochiq tan oladi: katta yoshdagi odamlarning qarashlarini o‘zgartirish juda qiyin. Shu sababli u tobora ko‘proq bolalar uchun kontent yaratish haqida o‘ylay boshladi.
Mutabar uchun bolalar shunchaki «bizning kelajagimiz» degan chiroyli ibora emas. Ular bilan aynan bugun muloqot qilish kerak bo‘lgan haqiqiy auditoriyadir. Har kuni bolalar turli kontentga duch keladi: qo‘shiqlar, trendlar, videolar va obrazlar. Ota-onalar ularning barchasini farzandlari hayotida ko‘rishni istamasligi mumkin. Ammo ko‘pincha bunga munosib muqobil kontent yo‘q.
Mutabar bolalar uchun zamonaviy kontent yaratishni xohlaydi – sodda, mehribon, ekologik mazmunga ega va bolalar tilida so‘zlaydigan kontent. Shu maqsadda u yozishni sinab ko‘rmoqda, mutaxassislarni izlamoqda, o‘zbek va ingliz tillaridagi bolalar adabiyotini o‘qimoqda, musiqiy formatlar, videolar, YouTube va hujjatli filmlar ustida bosh qotirmoqda.
Bu yo‘nalish uning uchun qimmat va sekin kechmoqda, chunki ko‘p ishlarni u o‘z hisobidan qiladi. Ammo bu yerda ham mantiq yo‘lining boshidagidek: agar kerakli kontent yo‘q bo‘lsa, uni yaratish kerak.
Yakun: «Ko‘p narsa ayollarga bog‘liq»
O‘zidan hech narsa bog‘liq emas, deb o‘ylaydigan ayollarga nima demoqchi ekanligi so‘ralganda, Mutabar bir zum ham o‘ylamay javob beradi: juda ko‘p narsa bog‘liq. Hatto hamma narsa. Ammo buning uchun avvalo boshqacha fikrlashga o‘zingizga ruxsat berishingiz kerak.
– Bu menga ham oson emas. Har safar biror materialni e’lon qilishdan oldin o‘zimdan so‘rayman: menda yetarli dalillar bormi, bu mavzuda gapirishga haqqim bormi, kimdir meni yetarlicha aqlli emas, demaydimi? Muvaffaqiyatsiz chiqishlarimdan keyin esa o‘zimni yillar davomida ayblab yurishim mumkin. Ba’zan ichki tanqidim tashqi tanqiddan ham kuchliroq bo‘ladi.
– Ammo bugun men bunga tobora ko‘proq bolalar nigohi bilan qarayman. Agar ayol doim o‘ziga: «Men yetarlicha aqlli emasman», deb takrorlasa, bir kun kelib uning qizi ham o‘ziga shu gapni ayta boshlashi mumkin. Agar ona o‘z shaxsiy chegaralarini hurmat qilishni bilmasa, farzandiga ham o‘z chegaralarini himoya qilishni o‘rganish ancha qiyin bo‘ladi.
– Hamma ayollar ham darrov o‘zi uchun yashashni bilmaydi. Bunga kelish oson emas. Ammo hech bo‘lmasa farzandingiz haqida o‘ylashdan boshlashingiz mumkin. Yoki ichingizdagi kichkina bolani eslang. O‘zingizni hali beg‘ubor, himoyasiz, boshqalarning baholari sindirib ulgurmagan qizaloq sifatida tasavvur qiling. So‘ng o‘zingiz bilan unga qanday gapirgan bo‘lsangiz, xuddi shunday gapirishga harakat qiling.
– Har qanday inson sizga: «Sen aqllisan», «Sen yetarlisan», «Sen zo‘rsan», «Sen mutaxassissan», deb aytishi mumkin. Ammo agar bunga o‘zingiz ishonmasangiz, eng katta maqtov ham foyda bermaydi. Bunday ishonchga uzoq yo‘l bosib kelinadi – jarohatlar, xafagarchiliklar, o‘zini ayblash, uyat hissi va yana qayta oyoqqa turishga bo‘lgan urinishlar orqali.
– Balki men hamon shu yo‘ldaman. Ammo bu yo‘l menga bir narsani o‘rgatdi: boshlash uchun mukammal bo‘lish shart emas. Birinchi savolni berish uchun hamma narsani bilish shart emas. Odamlarga ta’sir qilish uchun albatta hokimiyatga ega bo‘lish ham shart emas. Ba’zan hammasi bir termos issiq choydan boshlanadi. Go‘dak yonida tun bo‘yi montaj qilingan bitta videodan boshlanadi. Yoki bitta savoldan: «Nega men jim turishim kerak?» Agar bu savol bir kun qalbingizda paydo bo‘lsa, hayotingiz endi avvalgidek bo‘lmaydi.
